विनियोगः
ॐ अस्य श्रीसप्तशतीरहस्यत्रयस्य नारायण ऋषिरनुष्टुप्छन्दः,
महाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वत्यो देवता यथोक्तफलावाप्त्यर्थं जपे विनियोगः ।
oṃ asya śrīsaptaśatīrahasyatrayasya nārāyaṇa ṛṣiranuṣṭupchandaḥ, mahākālīmahālakṣmīmahāsarasvatyo devatā yathoktaphalāvāptyarthaṃ jape viniyogaḥ |
English MeaningOf these three secrets of the Śrī Saptashatī, Nārāyaṇa is the seer, Anuṣṭup is the metre, and Mahākālī, Mahālakṣmī and Mahāsarasvatī are the deities. Its recitation is applied for attaining the fruits declared in scripture.
हिन्दी भावार्थइस श्री सप्तशती के तीनों रहस्यों के ऋषि नारायण हैं, छन्द अनुष्टुप् है तथा महाकाली, महालक्ष्मी और महासरस्वती देवता हैं। शास्त्रोक्त फल की प्राप्ति के लिए जप में इसका विनियोग होता है।
मन्त्र १
राजोवाच ।
भगवन्नवतारा मे चण्डिकायास्त्वयोदिताः ।
एतेषां प्रकृतिं ब्रह्मन् प्रधानं वक्तुमर्हसि ॥१॥
rājovāca |
bhagavannavatārā me caṇḍikāyāstvayoditāḥ | eteṣāṃ prakṛtiṃ brahman pradhānaṃ vaktumarhasi ||1||
English MeaningThe king said: Blessed sir, you have told me of the manifestations of Caṇḍikā. O Brāhmaṇa, now please describe their primordial nature.
हिन्दी भावार्थराजा बोले—हे भगवन्! आपने मुझसे चण्डिका के अवतारों का वर्णन किया। हे ब्रह्मन्! अब इन अवतारों की प्रधान प्रकृति का निरूपण कीजिए।
मन्त्र २
आराध्यं यन्मया देव्याः स्वरूपं येन च द्विज ।
विधिना ब्रूहि सकलं यथावत्प्रणतस्य मे ॥२॥
ārādhyaṃ yanmayā devyāḥ svarūpaṃ yena ca dvija | vidhinā brūhi sakalaṃ yathāvatpraṇatasya me ||2||
English MeaningO twice-born one, tell me fully and truly which form of the Goddess I should worship and by what method, for I bow before you.
हिन्दी भावार्थहे द्विज! देवी के जिस स्वरूप की और जिस विधि से मुझे आराधना करनी है, वह सब मुझ प्रणत को यथार्थ रूप से बताइए।
मन्त्र ३
ऋषिरुवाच ।
इदं रहस्यं परममनाख्येयं प्रचक्षते ।
भक्तोऽसीति न मे किञ्चित्तवावाच्यं नराधिप ॥३॥
ṛṣiruvāca |
idaṃ rahasyaṃ paramamanākhyeyaṃ pracakṣate | bhakto'sīti na me kiñcittavāvācyaṃ narādhipa ||3||
English MeaningThe seer said: This is a supreme secret, declared unfit to be told. Yet, O king, you are my devotee; therefore there is nothing I may not tell you.
हिन्दी भावार्थऋषि बोले—हे नराधिप! यह परम गोपनीय रहस्य है और किसी से कहने योग्य नहीं माना गया है; किन्तु तुम मेरे भक्त हो, अतः तुमसे न कहने योग्य मेरे पास कुछ भी नहीं है।
मन्त्र ४
सर्वस्याद्या महालक्ष्मीस्त्रिगुणा परमेश्वरी ।
लक्ष्यालक्ष्यस्वरूपा सा व्याप्य कृत्स्नं व्यवस्थिता ॥४॥
sarvasyādyā mahālakṣmīstriguṇā parameśvarī | lakṣyālakṣyasvarūpā sā vyāpya kṛtsnaṃ vyavasthitā ||4||
English MeaningMahālakṣmī, the supreme sovereign of the three guṇas, is the primal cause of all. In manifest and unmanifest form she pervades the entire universe.
हिन्दी भावार्थत्रिगुणमयी परमेश्वरी महालक्ष्मी ही सबकी आदि कारण हैं। वे दृश्य और अदृश्य रूप से सम्पूर्ण विश्व को व्याप्त करके स्थित हैं।
मन्त्र ५
मातुलुङ्गं गदां खेटं पानपात्रं च बिभ्रती ।
नागं लिङ्गं च योनिं च बिभ्रती नृप मूर्धनि ॥५॥
mātuluṅgaṃ gadāṃ kheṭaṃ pānapātraṃ ca bibhratī | nāgaṃ liṅgaṃ ca yoniṃ ca bibhratī nṛpa mūrdhani ||5||
English MeaningO king, she bears the citron, mace, shield and drinking vessel in her hands, and upon her head the serpent, liṅga and yoni.
हिन्दी भावार्थहे नृप! वे अपनी चार भुजाओं में मातुलुङ्ग, गदा, खेट और पानपात्र तथा मस्तक पर नाग, लिङ्ग और योनि धारण करती हैं।
मन्त्र ६
तप्तकाञ्चनवर्णाभा तप्तकाञ्चनभूषणा ।
शून्यं तदखिलं स्वेन पूरयामास तेजसा ॥६॥
taptakāñcanavarṇābhā taptakāñcanabhūṣaṇā | śūnyaṃ tadakhilaṃ svena pūrayāmāsa tejasā ||6||
English MeaningHer radiance and ornaments are like molten gold. With her own splendour she filled the entire void.
हिन्दी भावार्थउनकी कान्ति और आभूषण तपे हुए सुवर्ण के समान हैं। उन्होंने अपने तेज से उस सम्पूर्ण शून्य जगत् को भर दिया।
मन्त्र ७
शून्यं तदखिलं लोकं विलोक्य परमेश्वरी ।
बभार परमं रूपं तमसा केवलेन हि ॥७॥
śūnyaṃ tadakhilaṃ lokaṃ vilokya parameśvarī | babhāra paramaṃ rūpaṃ tamasā kevalena hi ||7||
English MeaningSeeing the whole world empty, the supreme Goddess assumed another exalted form through tamas alone.
हिन्दी भावार्थसम्पूर्ण लोक को शून्य देखकर परमेश्वरी ने केवल तमोगुण द्वारा एक अन्य उत्कृष्ट रूप धारण किया।
मन्त्र ८
सा भिन्नाञ्जनसंकाशा दंष्ट्राङ्कितवरानना ।
विशाललोचना नारी बभूव तनुमध्यमा ॥८॥
sā bhinnāñjanasaṃkāśā daṃṣṭrāṅkitavarānanā | viśālalocanā nārī babhūva tanumadhyamā ||8||
English MeaningThat form became a woman dark as shining collyrium, with a beautiful face marked by fangs, large eyes and a slender waist.
हिन्दी भावार्थवह रूप निखरे काजल के समान श्याम, दंष्ट्राओं से सुशोभित मुख वाला, विशाल नेत्रों वाला और पतली कमर वाली नारी के रूप में प्रकट हुआ।
मन्त्र ९
खड्गपात्रशिरःखेटैरलङ्कृतचतुर्भुजा ।
कबन्धहारं शिरसा बिभ्राणा हि शिरःस्रजम् ॥९॥
khaḍgapātraśiraḥkheṭairalaṅkṛtacaturbhujā | kabandhahāraṃ śirasā bibhrāṇā hi śiraḥsrajam ||9||
English MeaningHer four arms bore sword, vessel, severed head and shield. She wore a garland of headless trunks and a wreath of skulls.
हिन्दी भावार्थउनकी चार भुजाएँ खड्ग, पात्र, कटा हुआ सिर और खेट से सुशोभित थीं। वे वक्ष पर कबन्धों की माला और सिर पर मुण्डों की माला धारण किये थीं।
मन्त्र १०
सा प्रोवाच महालक्ष्मीं तामसी प्रमदोत्तमा ।
नाम कर्म च मे मातर्देहि तुभ्यं नमो नमः ॥१०॥
sā provāca mahālakṣmīṃ tāmasī pramadottamā | nāma karma ca me mātardehi tubhyaṃ namo namaḥ ||10||
English MeaningThat tamasic Goddess, excellent among women, said to Mahālakṣmī: “O Mother, grant me my name and duty. Salutations again and again to you.”
हिन्दी भावार्थस्त्रियों में श्रेष्ठ उस तामसी देवी ने महालक्ष्मी से कहा—हे माता! मुझे मेरा नाम और कर्म दीजिए; आपको बार-बार नमस्कार है।
मन्त्र ११
तां प्रोवाच महालक्ष्मीस्तामसीं प्रमदोत्तमाम् ।
ददामि तव नामानि यानि कर्माणि तानि ते ॥११॥
tāṃ provāca mahālakṣmīstāmasīṃ pramadottamām | dadāmi tava nāmāni yāni karmāṇi tāni te ||11||
English MeaningMahālakṣmī said to that excellent tamasic Goddess: “I give you your names and the duties that are yours.”
हिन्दी भावार्थमहालक्ष्मी ने उस श्रेष्ठ तामसी देवी से कहा—मैं तुम्हें तुम्हारे नाम और जो तुम्हारे कर्म हैं, वे प्रदान करती हूँ।
मन्त्र १२
महामाया महाकाली महामारी क्षुधा तृषा ।
निद्रा तृष्णा चैकवीरा कालरात्रिर्दुरत्यया ॥१२॥
mahāmāyā mahākālī mahāmārī kṣudhā tṛṣā | nidrā tṛṣṇā caikavīrā kālarātrirduratyayā ||12||
English MeaningMahāmāyā, Mahākālī, Mahāmārī, Hunger, Thirst, Sleep, Craving, Ekavīrā, Kālarātri and the Invincible One.
हिन्दी भावार्थमहामाया, महाकाली, महामारी, क्षुधा, तृषा, निद्रा, तृष्णा, एकवीरा, कालरात्रि और दुरत्यया—ये तुम्हारे नाम हैं।
मन्त्र १३
इमानि तव नामानि प्रतिपाद्यानि कर्मभिः ।
एभिः कर्माणि ते ज्ञात्वा योऽधीते सोऽश्नुते सुखम् ॥१३॥
imāni tava nāmāni pratipādyāni karmabhiḥ | ebhiḥ karmāṇi te jñātvā yo'dhīte so'śnute sukham ||13||
English MeaningThese names are fulfilled by your deeds. Whoever understands your deeds through them and recites them attains happiness.
हिन्दी भावार्थये तुम्हारे नाम हैं जो तुम्हारे कर्मों से चरितार्थ होंगे। इन नामों द्वारा तुम्हारे कर्मों को जानकर जो इनका पाठ करता है, वह सुख भोगता है।
मन्त्र १४
तामित्युक्त्वा महालक्ष्मीः स्वरूपमपरं नृप ।
सत्त्वाख्येनातिशुद्धेन गुणेनेन्दुप्रभं दधौ ॥१४॥
tāmityuktvā mahālakṣmīḥ svarūpamaparaṃ nṛpa | sattvākhyenātiśuddhena guṇenenduprabhaṃ dadhau ||14||
English MeaningO king, having thus spoken, Mahālakṣmī assumed another form, moon-bright through the exceedingly pure guṇa called sattva.
हिन्दी भावार्थहे नृप! ऐसा कहकर महालक्ष्मी ने अत्यन्त शुद्ध सत्त्वगुण से चन्द्रमा जैसी प्रभा वाला दूसरा रूप धारण किया।
मन्त्र १५
अक्षमालाङ्कुशधरा वीणापुस्तकधारिणी ।
सा बभूव वरा नारी नामान्यस्यै च सा ददौ ॥१५॥
akṣamālāṅkuśadharā vīṇāpustakadhāriṇī | sā babhūva varā nārī nāmānyasyai ca sā dadau ||15||
English MeaningBearing rosary and goad, and holding vīṇā and book, she became an excellent woman; Mahālakṣmī gave names to her also.
हिन्दी भावार्थअक्षमाला और अंकुश धारण किये, वीणा और पुस्तक लिये वह श्रेष्ठ नारी बनी; महालक्ष्मी ने उसे भी नाम प्रदान किये।
मन्त्र १६
महाविद्या महावाणी भारती वाक् सरस्वती ।
आर्या ब्राह्मी कामधेनुर्वेदगर्भा च धीश्वरी ॥१६॥
mahāvidyā mahāvāṇī bhāratī vāk sarasvatī | āryā brāhmī kāmadhenurvedagarbhā ca dhīśvarī ||16||
English MeaningMahāvidyā, Mahāvāṇī, Bhāratī, Vāk, Sarasvatī, Āryā, Brāhmī, Kāmadhenu, Vedagarbhā and Dhīśvarī are her names.
हिन्दी भावार्थमहाविद्या, महावाणी, भारती, वाक्, सरस्वती, आर्या, ब्राह्मी, कामधेनु, वेदगर्भा और धीश्वरी—ये उसके नाम हैं।
मन्त्र १७
अथोवाच महालक्ष्मीर्महाकालीं सरस्वतीम् ।
युवां जनयतां देव्यौ मिथुने स्वानुरूपतः ॥१७॥
athovāca mahālakṣmīrmahākālīṃ sarasvatīm | yuvāṃ janayatāṃ devyau mithune svānurūpataḥ ||17||
English MeaningThen Mahālakṣmī said to Mahākālī and Sarasvatī: “O Goddesses, each of you bring forth a couple according to your own nature.”
हिन्दी भावार्थतब महालक्ष्मी ने महाकाली और सरस्वती से कहा—हे देवियो! तुम दोनों अपने-अपने स्वरूप के अनुरूप एक-एक स्त्री-पुरुष का जोड़ा उत्पन्न करो।
मन्त्र १८
इत्युक्त्वा ते महालक्ष्मीः ससर्ज मिथुनं स्वयम् ।
हिरण्यगर्भौ रुचिरौ स्त्रीपुंसौ कमलासनौ ॥१८॥
ityuktvā te mahālakṣmīḥ sasarja mithunaṃ svayam | hiraṇyagarbhau rucirau strīpuṃsau kamalāsanau ||18||
English MeaningHaving said this, Mahālakṣmī herself created a radiant, golden-wombed couple—a woman and a man—seated upon lotuses.
हिन्दी भावार्थउन दोनों से ऐसा कहकर महालक्ष्मी ने स्वयं एक सुन्दर, हिरण्यगर्भ स्त्री-पुरुष का जोड़ा उत्पन्न किया, जो कमल के आसन पर विराजमान था।
मन्त्र १९
ब्रह्मन् विधे विरिञ्चेति धातरित्याह तं नरम् ।
श्रीः पद्मे कमले लक्ष्मीत्याह माता च तां स्त्रियम् ॥१९॥
brahman vidhe viriñceti dhātarityāha taṃ naram | śrīḥ padme kamale lakṣmītyāha mātā ca tāṃ striyam ||19||
English MeaningThe Mother called the man Brahman, Vidhi, Viriñca and Dhātṛ; and the woman Śrī, Padmā, Kamalā and Lakṣmī.
हिन्दी भावार्थमाता ने उस पुरुष को ब्रह्मन्, विधि, विरिञ्च और धाता कहा तथा उस स्त्री को श्री, पद्मा, कमला और लक्ष्मी नाम दिया।
मन्त्र २०
महाकाली भारती च मिथुने सृजतः सह ।
एतयोरपि रूपाणि नामानि च वदामि ते ॥२०॥
mahākālī bhāratī ca mithune sṛjataḥ saha | etayorapi rūpāṇi nāmāni ca vadāmi te ||20||
English MeaningMahākālī and Bhāratī each likewise created a couple. I shall now tell you their forms and names.
हिन्दी भावार्थमहाकाली और भारती ने भी एक-एक जोड़ा उत्पन्न किया। इनके रूप और नाम भी मैं तुम्हें बताता हूँ।
मन्त्र २१
नीलकण्ठं रक्तबाहुं श्वेताङ्गं चन्द्रशेखरम् ।
जनयामास पुरुषं महाकाली सितां स्त्रियम् ॥२१॥
nīlakaṇṭhaṃ raktabāhuṃ śvetāṅgaṃ candraśekharam | janayāmāsa puruṣaṃ mahākālī sitāṃ striyam ||21||
English MeaningMahākālī brought forth a blue-throated, red-armed, white-bodied, moon-crested man and a fair-complexioned woman.
हिन्दी भावार्थमहाकाली ने नीलकण्ठ, लाल भुजाओं वाले, श्वेत शरीर वाले, चन्द्रशेखर पुरुष तथा गौर वर्ण की स्त्री को उत्पन्न किया।
मन्त्र २२
स रुद्रः शंकरः स्थाणुः कपर्दी च त्रिलोचनः ।
त्रयी विद्या कामधेनुः सा स्त्री भाषाक्षरा स्वरा ॥२२॥
sa rudraḥ śaṃkaraḥ sthāṇuḥ kapardī ca trilocanaḥ | trayī vidyā kāmadhenuḥ sā strī bhāṣākṣarā svarā ||22||
English MeaningThe man became known as Rudra, Śaṅkara, Sthāṇu, Kapardī and Trilocana; the woman as Trayī, Vidyā, Kāmadhenu, Bhāṣā, Akṣarā and Svarā.
हिन्दी भावार्थवह पुरुष रुद्र, शंकर, स्थाणु, कपर्दी और त्रिलोचन कहलाया तथा स्त्री त्रयी, विद्या, कामधेनु, भाषा, अक्षरा और स्वरा नामों से प्रसिद्ध हुई।
मन्त्र २३
सरस्वती स्त्रियं गौरीं कृष्णं च पुरुषं नृप ।
जनयामास नामानि तयोरपि वदामि ते ॥२३॥
sarasvatī striyaṃ gaurīṃ kṛṣṇaṃ ca puruṣaṃ nṛpa | janayāmāsa nāmāni tayorapi vadāmi te ||23||
English MeaningO king, Sarasvatī produced a fair woman and a dark man. I shall tell you their names also.
हिन्दी भावार्थहे नृप! सरस्वती ने गौरवर्णा स्त्री और श्यामवर्ण पुरुष को उत्पन्न किया। उन दोनों के नाम भी मैं तुम्हें बताता हूँ।
मन्त्र २४
विष्णुः कृष्णो हृषीकेशो वासुदेवो जनार्दनः ।
उमा गौरी सती चण्डी सुन्दरी सुभगा शिवा ॥२४॥
viṣṇuḥ kṛṣṇo hṛṣīkeśo vāsudevo janārdanaḥ | umā gaurī satī caṇḍī sundarī subhagā śivā ||24||
English MeaningThe man was called Viṣṇu, Kṛṣṇa, Hṛṣīkeśa, Vāsudeva and Janārdana; the woman Umā, Gaurī, Satī, Caṇḍī, Sundarī, Subhagā and Śivā.
हिन्दी भावार्थपुरुष के नाम विष्णु, कृष्ण, हृषीकेश, वासुदेव और जनार्दन हुए; स्त्री उमा, गौरी, सती, चण्डी, सुन्दरी, सुभगा और शिवा कहलायी।
मन्त्र २५
एवं युवतयः सद्यः पुरुषत्वं प्रपेदिरे ।
चक्षुष्मन्तो नु पश्यन्ति नेतरेऽतद्विदो जनाः ॥२५॥
evaṃ yuvatayaḥ sadyaḥ puruṣatvaṃ prapedire | cakṣuṣmanto nu paśyanti netare'tadvido janāḥ ||25||
English MeaningThus the three maidens at once attained manhood also. Only those endowed with the eye of wisdom perceive this; the ignorant do not.
हिन्दी भावार्थइस प्रकार तीनों युवतियाँ तत्काल पुरुषत्व को भी प्राप्त हुईं। ज्ञान-नेत्र वाले ही इस रहस्य को देखते हैं; दूसरे अज्ञानी जन नहीं।
मन्त्र २६
ब्रह्मणे प्रददौ पत्नीं महालक्ष्मीर्नृप त्रयीम् ।
रुद्राय गौरीं वरदां वासुदेवाय च श्रियम् ॥२६॥
brahmaṇe pradadau patnīṃ mahālakṣmīrnṛpa trayīm | rudrāya gaurīṃ varadāṃ vāsudevāya ca śriyam ||26||
English MeaningO king, Mahālakṣmī gave Trayī to Brahmā as wife, boon-giving Gaurī to Rudra, and Śrī to Vāsudeva.
हिन्दी भावार्थहे नृप! महालक्ष्मी ने ब्रह्मा को त्रयी, रुद्र को वरदायिनी गौरी और वासुदेव को श्री पत्नी रूप में प्रदान की।
मन्त्र २७
स्वरया सह सम्भूय विरिञ्चोऽण्डमजीजनत् ।
बिभेद भगवान् रुद्रस्तद् गौर्या सह वीर्यवान् ॥२७॥
svarayā saha sambhūya viriñco'ṇḍamajījanat | bibheda bhagavān rudrastad gauryā saha vīryavān ||27||
English MeaningUnited with Svarā, Viriñca created the cosmic Egg; and the mighty Lord Rudra, together with Gaurī, split it open.
हिन्दी भावार्थस्वरा के साथ संयुक्त होकर विरिञ्च ने ब्रह्माण्ड को उत्पन्न किया और पराक्रमी भगवान रुद्र ने गौरी के साथ उसका भेदन किया।
मन्त्र २८
अण्डमध्ये प्रधानादि कार्यजातमभून्नृप ।
महाभूतात्मकं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् ॥२८॥
aṇḍamadhye pradhānādi kāryajātamabhūnnṛpa | mahābhūtātmakaṃ sarvaṃ jagatsthāvarajaṅgamam ||28||
English MeaningO king, within that Egg arose the whole succession of effects beginning with Pradhāna—the entire moving and unmoving world made of the great elements.
हिन्दी भावार्थहे नृप! उस अण्ड में प्रधान आदि कार्यसमूह तथा पंचमहाभूतात्मक समस्त स्थावर-जंगम जगत् उत्पन्न हुआ।
मन्त्र २९
पुपोष पालयामास तल्लक्ष्म्या सह केशवः ।
संजहार जगत्सर्वं सह गौर्या महेश्वरः ॥२९॥
pupoṣa pālayāmāsa tallakṣmyā saha keśavaḥ | saṃjahāra jagatsarvaṃ saha gauryā maheśvaraḥ ||29||
English MeaningTogether with Lakṣmī, Keśava nourished and protected that world; and with Gaurī, Maheśvara withdrew the entire universe.
हिन्दी भावार्थलक्ष्मी के साथ केशव ने उस जगत् का पालन-पोषण किया और गौरी के साथ महेश्वर ने सम्पूर्ण जगत् का संहार किया।
मन्त्र ३०
महालक्ष्मीर्महाराज सर्वसत्त्वमयीश्वरी ।
निराकारा च साकारा सैव नानाभिधानभृत् ॥३०॥
mahālakṣmīrmahārāja sarvasattvamayīśvarī | nirākārā ca sākārā saiva nānābhidhānabhṛt ||30||
English MeaningO great king, Mahālakṣmī is the sovereign formed of all existence. She alone is both formless and with form, bearing many names.
हिन्दी भावार्थहे महाराज! महालक्ष्मी ही सर्वसत्त्वमयी ईश्वरी हैं। वे ही निराकार और साकार दोनों हैं तथा नाना नाम धारण करती हैं।
मन्त्र ३१
नामान्तरैर्निरूप्यैषा नाम्ना नान्येन केनचित् ॥ ॐ ॥३१॥
nāmāntarairnirūpyaiṣā nāmnā nānyena kenacit || oṃ ||31||
English MeaningShe can be described only through these many names, never by any single name alone. Om.
हिन्दी भावार्थइन विभिन्न नामों से ही उनका निरूपण किया जा सकता है; किसी एक नाम मात्र से नहीं। ॐ।
समाप्तिः
॥ इति प्राधानिकं रहस्यं सम्पूर्णम् ॥
॥ ॐ तत्सत् ॐ ॥
iti prādhānikaṃ rahasyaṃ sampūrṇam | oṃ tatsat oṃ |
English MeaningThus the Prādhānika Rahasya is complete. Om Tat Sat Om.
हिन्दी भावार्थइस प्रकार प्राधानिक रहस्य सम्पूर्ण हुआ। ॐ तत्सत् ॐ।